مىنويسد ، از وضع اسفناك اقتصادى ايلات ايران ياد مىكند و به دولت خود مىگويد : « ايلات مسلح از گرسنگى نزديك به مرگ هستند و رؤساى آنها قادر به نگهدارى افراد خود نيستند ؛ در انديشهء جنگ هستند تا بتوانند بوسيلهء آن ، زندگى خود را تأمين كنند . قبايل مسلح و رؤساى آنها بر اين عقيده استوار هستند كه بالاخره ، بايد روزى به جانب هندوستان سرازير شوند . » « 1 » حيات اقتصادى و جمعيت يكى از عوامل مهم توليد ثروت در هر كشورى جمعيت است . مورخين دربارهء جمعيت ايران باستان و ايران بعد از اسلام ، عقايد مختلفى اظهار داشته‌اند كه نمونه‌يى چند از نظريات آنان در فصول مختلف اين كتاب ذكر شده است . شاردن مىگويد كه در زمان صفويه ، جمعيت ايران 40 ميليون مىشده است . از طرف ديگر هم ، مشاهدهء پاره‌اى آثار مانند شهرهاى بزرگ ، دههاى ويران ، قناتهاى خشك شده ، بازارهاى خالى و مزرعه‌هايى كه اكنون چمنزار و ريگستان گشته ، گواه صادقى بر زيادى جمعيت ايران قديم مىباشد . حكومت مستبد ايران مانع از آن بوده است كه اهالى اطمينان جانى و مالى داشته و در يك نقطه سكونت نمايند ، پادشاهان و حكام ايران ، به مجرد سوءظن مختصر يا القاء شبهه يا طغيان و شورش اهالى ، فرمان قتل عام يا چشم كندن يا غارت كردن يك شهر يا يك استان را صادر مىكردند بديهى است كه در چنين محيط تيره و وحشتزا ، هيچگاه اميد نيرومندى و حاصلخيزى پيدا نخواهد شد . پس از انقراض صفويه ، كشتارها و جنگهاى داخلى قريب يك قرن به طول انجاميد و جمعيت ايران بطور عجيبى سقوط كرد ، چنان كه در اوايل سلطنت فتحعلى شاه ، شمارهء نفوس اين كشور را به 6 ميليون تخمين زدند . سرجان مالكوم نيز جمعيت ايران را در حدود سال 1800 ، شش ميليون برآورد كرده است . هزينهء زندگى : وضع زندگى اقتصادى و اجتماعى اكثريت مردم ايران ، از اواخر دورهء صفويه تا نيم قرن پيش ، سير نزولى و قهقرايى داشته و به علت ناامنى و عدم ثبات و ستمگرى مستمر زمامداران ، فعاليتهاى گوناگون اقتصادى در حال ركود بود . كشاورزان و پيشه‌وران از بيم حمله و تجاوز فئودالها و ديگر گروههاى انگل و مزاحم ، جرأت نمىكردند كه دست به يك رشته فعاليتهاى اساسى توليدى بزنند . در نتيجه ، جنب‌وجوش و تحرك اقتصادى و اجتماعى وجود نداشت ، پول بسيار كم و در نتيجه ، ارزش كالاها ناچيز بود . « روزى كه آقا محمد خان ، بدستور كريمخان ، از ارك منتقل به محلهء سنگلج گرديد ، بدستور كريم خان ، به او سه تومان پرداختند و گفتند كه شهريار زند امر كرده كه با آن مبلغ كرايهء خانهء خود را بپردازد و هزينهء دو ماه خود را تأمين كند . با اينكه بهاى زندگى در آن‌وقت در تهران ارزان بود ، آقا محمد خان با قناعت زندگى مىكرد و در شبانه‌روز ، بيش از يك وعده غذا نمى - خورد . در آن موقع ، آقا محمد خان ، روزى يك پشيز روغن مىخريد و به مصرف اشكنه مىرسانيد ( پشيز پول مسى بود تا شصت سال قبل ، در بعضى از ولايات ايران رواج داشت ) . آقا محمد خان در آغاز قدرت نيز هزينهء صبحانه و ناهار و شامش از ده پول ، يعنى ده سكهء مس ، تجاوز نمىكرد . » « 2 » كنت دوگوبينو سياستمدار و دانشمند فرانسوى كه در زمان ناصر الدين شاه در ايران بوده

--> ( 1 ) . نامه‌هاى كنت دوگوبينو و الكسى دوتوكويل . ترجمهء رحمت إله مقدم مراغه‌اى . ص 50 ( به اختصار ) . ( 2 ) . خواجهء تاجدار ، پيشين . ج 1 ، ص 274 .